• شنبه / ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۰ / ۰۹:۰۲
  • دسته‌بندی: سینما و تئاتر
  • کد خبر: 1400021811593
  • خبرنگار : 71342

رضا شیرمرز:

احساس کردم یونان خانه من است

احساس کردم یونان خانه من است
رضا شیرمرز (۲۰۱۲، آتن)

رضا شیرمرز هنرمند و پزوهشگر تئاتر چند سال پیش به رویای دیرین خود پاسخ داد و برای آموختن زبان یونانی و آشنایی با فرهنگ و تمدن این کشور راهی یونان شد. این سفر او را ماندگار کرد و حالا حدود یک دهه از حضور او در این کشور می‌گذرد. چندی پیش کتاب «شاعری» اثر مشهور ارسطو با ترجمه شیرمرز به زبان فارسی منتشر شد و همین ترجمه فرصتی شد برای گفتگو با این چهره تئاتری. او این روزها مشغول نگارش چند کتاب تازه و البته ترجمه غزلیات حافظ به زبان یونانی است.

  آنچه پیش رو دارید گفتگوی ایسنا با این چهره فرهنگی و هنری است.

چه شد که به یونان رفتید و حالا در این کشور چه می‌کنید؟

قصد اصلی من از مهاجرت به یونان، آموختن زبان یونانی و آشنایی با هنر، فرهنگ و تمدن یونان بوده و هست. برخلاف بسیاری از ایرانیان که پس از ورود به کشور مقصد، دچار بحران غربت و تنهایی می­‌شوند، از همان ابتدا که وارد این کشور شدم، احساس کردم که در خانه دوم خودم هستم و هر روز این آشنایی عمق بیشتری می­‌یابد. البته محبت، ملایمت، آرامش و میانه‌­روی یونانیان یکی از دلایل این ارتباط متقابل بوده است. اینها از جمله ویژگی­‌های برجستۀ یونانیان هستند. پرواضح است که در ابتدا هیچ از زبان یونانی نمی‌­دانستم، ولی خوشبختانه بسیاری از یونانی­‌ها به زبان انگلیسی آشنا هستند و برخلاف گروهی از ملل که تعصب شدیدی در مورد زبان­‌شان دارند و صرفا ترجیح می‌­دهند تا به­ واسطۀ زبان خودشان با مهاجران وارد گفتگو و رابطه شوند، می­‌توان با مردم یونان به زبان انگلیسی هم­‌سخن شد و ارتباط برقرار کرد. سال نخست را به یادگیری زبان یونانی در مرکز آموزش زبان در دانشگاه آتن گذراندم. به همراه گروهی از زبان­‌آموزان عمدتا اروپایی، روزانه سه ساعت در کلاس زبان یونانی حاضر شدم و حداقل هشت نه ساعت در روز به مطالعۀ بیشتر در سایر منابع آموزشی در کتابخانۀ بزرگ دانشگاه آتن پرداختم. تراکم و سنگینی این زبان بغرنج را در همان چند ماه نخست دریافتم. می‌­دانستم که با زبانی پیچیده و عمیق روبرو هستم که برای یادگیری‌اش باید زمان و انرژی فراوان مصرف کنم. سال نخست به آموزش فشردۀ زبان یونانی گذشت و پس از یک سال کمی می‌­توانستم با مردم ارتباط برقرار کنم. درواقع پس از اخذ دیپلم یونانی، سفر اصلی من در این وادی بی‌­پایان آغاز شد و تا امروز ادامه داشته است.

سال‌ها آرزوی آموختن زبان یونانی را داشتم

در کنار خواندن «کتاب جامعۀ» یونانی، آموختن زبان یونانی از جمله اموری است که طی دهۀ گذشته حتا لحظه­‌ای از آن غافل نبوده‌­ام. دوستان هنرمند، دانشگاهیان و روشنفکران یونانی هم در این مسیر بسیار یاری‌گر بوده‌­اند و بی­‌دریغ دانسته‌­هایشان را با من در میان گذاشته­‌اند تا به درک بهتری از این زبان نایل آیم. درواقع حدود یک دهه طول کشید تا بتوانم از دریای بی‌­پایان زبان یونانی جرعه‌­ای بنوشم و وجوهی از این زبان بیکرانه را بیابم و دریابم. این مسیر را پیش­تر مرحوم فریدون فریاد طی کرده بود و توصیه­‌های خردمندانۀ او در این سفر دشوار بسیاری یاری‌ام کرد. سال‌ها پیش از مهاجرت به یونان، آرزوی آموختن این زبان غنی را در سر داشتم و خوشبختانه این هجرت، این فرصت گرانبها را برایم فراهم آورد تا زبان یونانی را زیست و فرهنگ و حکمت عظیمی را که در پس آن نهفته تاحدودی ادراک کنم.

تردید آغاز شد و هنوز هم ادامه دارد

مطالعۀ آثار دراماتیک، فلسفی و ادبی یونان باستان و معاصر به زبان اصلی از جمله فعالیت­‌های موازی بود که طی این سال­‌ها مرا به آشنایی بیشتر با سرچشمۀ بسیاری از آرا و ایده­‌های فلسفی و تئاتری رهنمون شد، البته این آشنایی در ابتدا به گونه‌­ای از تردید در من دامن زد، تردید دربارۀ این موضوع که آیا ترجمه­‌های ما از این آثار درست و دقیق بوده‌­اند؟ آیا ترجمه از زبان واسطه به درک ما از اندیشه‌­های تولید­‌شده در یونان باستان و حتا معاصر تاحدودی لطمه نزده است؟ این پرسش‌­ها هنوز هم در ذهن من جریان دارند. بر همین اساس، مقابله متون را از ترجمه­‌های خودم آغاز کردم و به نتایج قابل­ توجهی دست یافتم. یکی از این نتایج آن است که ترجمۀ متون ادبی، فلسفی و دراماتیک باید از اصل زبان اتفاق بیفتد، وگرنه احتمال خطا و به گمراهی مترجم و خوانندگانش به ­شدت افزایش پیدا می‌­کند. از همین رو، ترجمۀ آثار یونانی را مستقیما از زبان یونانی آغاز کردم و پس از مجموعه‌­ای از آثار ایاکووس کامبانلیس، بزرگ­ترین نمایشنامه‌­نویس معاصر یونان، به سراغ برگردان مجموعۀ آثار آریستوتلیس (همان ارسطو) رفتم.

آیا فعالیت اجرایی هم دارید یا بیشتر تمرکزتان بر کارهای نوشتاری است؟

- به همراه گروهی از اهالی تئاتر یونانی در مرحلۀ پیش­تولید اجرای یکی از نمایشنامه‌­هایم با عنوان مهاجران (Immigrants) بودیم که ویروس کرونا به­‌سرعت عالم ­گیر شد و این پَندمیک بر گُردۀ خانوادۀ هنر از جمله تئاتری­‌ها نشست. به محض کمرنگ­ شدن این پندمیک کم‌­سابقه، اگر شرایط مساعد باشد دوباره به سراغ تولید صحنه‌­ای این نمایشنامه خواهیم رفت. این نمایشنامه را به انگلیسی نوشتم و دوست خوبم و مترجم تئاتر نیکوس آناستاسوپولوس آن را به یونانی ترجمه کرد. او درواقع به دلیل روابط گسترده‌­اش با بدنۀ هنری و فرهنگی کشور یونان، مدیریت برنامه­‌های من را هم به عهده گرفت و در آشناسازی من با اهالی تئاتر، سینما، موسیقی، شعر و هنرهای تجسمی یونان بسیار تأثیرگذار بود. آخرین پژوهشی هم که در دست انتشار دارم، کتاب فلسفۀ تئاتر است که نگارش آن حدود یک دهه زمان برده. فلسفۀ تئاتر را در واقع می­‌توان کتاب جامع تئوری­‌های تئاتر توصیف کرد. دو کتاب دیگر را هم با عناوین فلسفۀ کمدی و کتاب جامع تمرینات صدا و بیان در دست تألیف دارم که برای نگارش آنها از منابع متعدد در زبان­‌های مختلف استفاده کرده‌­ام. همچنین مجموعۀ اشعار حافظ را با یکی از شاگردان یونانی‌­ام به یونانی ترجمه می‌­کنیم. درواقع این نخستین برگردان یونانی غزلیات حافظ به زبان یونانی خواهد بود. همچنین آنتولوژی شعر فارسی به زبان یونانی را در دو جلد آماده می­‌کنیم که شامل دوران کلاسیک و مدرن شعر فارسی است.

درباره ترجمه کتاب فن شعر بفرمایید. چه شد که این کتاب سخت را برای ترجمه انتخاب کردید؟ با توجه به اینکه ترجمه‌های دیگری از آن موجود بود.

- از نظر من، ترجمه‌­های موجود از این اثر جاودان و تأثیرگذار ارسطو در دورۀ خودشان، رخدادهای فرهنگی مهمی بوده‌­اند و نمی‌­توان اهمیت آنها را انکار کرد. درواقع متفکرانی مانند سهیل افنان، عبدالحسین زرین­‌کوب و فتح‌­الله مجتبایی، ضرورت ترجمه­‌ای به­روز و قابل­ درک را برای هم­ سن ها خویش احساس می‌­کردند و بر همین اساس دست به برگردان این متن پیچیده و دشوار زدند. سهیل افنان این متن را از زبان یونانی ترجمه کرده است و ترجمۀ انصافا درست و دقیقی ارایه کرده. تنها مسئله‌­ای که در برگردان او وجود دارد، تلفظ نادرست گروهی از واژگان و اسامی است. البته این در ایران امروز خیلی نمی‌­تواند مورد استفاده پژوهشگران جوان قرار بگیرد، چون زبان کلاسیک و گاهی ­اوقات غیرقابل­ فهمی دارد. هنگام ترجمۀ کتاب شاعری جمله به جمله با ترجمه‌­های افنان و زرین‌­کوب مقایسه می‌­کردم. ترجمۀ افنان به این دلیل که مستقیما از زبان یونانی بوده، دقیق­‌تر و قابل­‌فهم­‌تر از برگردان زرین­‌کوب است. ترجمۀ زرین­‌کوب شکل­ بسط ­یافته‌­ای دارد و گاهی ­اوقات یک جملۀ ساده در متن ارسطو در ترجمۀ زرین­‌کوب به یک پاراگراف تبدیل شده یا بالعکس، چند جملۀ ارسطو، در یک جمله خلاصه شده است. نکتۀ دیگری که باید به آن اشاره کنم، ترجمه و انتشار کتاب ارسطو در ایران مانند بسیاری از کارهای دیگر، با تأخیر انجام شده است. به عنوان مثال نخستین ترجمۀ انگلیسی کتاب شاعری در سال ۱۷۸۹، یعنی حدود ۲۳۰ سال پیش، به قلم توماس تویینگ ارایه شد. این ترجمه در ۱۸۱۲ منتشر شد. پس از صد و سیزده سال، در سال ۱۹۰۲ دومین ترجمه در دنیای انگلیسی‌­زبان به دست سموئل هنری بوچِر ارایه شد. پس از هفت سال، در سال ۱۹۰۹ اینگرم بایواتر، پژوهشگر و استاد دانشگاه آکسفورد، ترجمۀ جدیدی را از این کتاب گرانقدر به انتشار رساند. از آن سال تا امروز حدود چهارده ترجمۀ معتبر از شاعری صرفا در دنیای انگلیسی‌­زبان منتشر شده و مترجمان بزرگی مانند ریچارد جانکو (۱۹۸۷) و آنتونی کِنی (۲۰۱۳) برگردان‌­های نو و به­روزی را از کتاب سترگ ارسطو ارایه کردند.

ترجمه کتاب «شاعری» ارسطو

آخرین ترجمۀ معتبر، شفاف و ادراک‌­پذیر از شاعری را رون مایرلند به انجام رسانده که در سال ۲۰۱۸ منتشر شد. جالب این­که همۀ این مترجمان و پژوهشگران اثر ارسطو را مستقیما از زبان یونانی ترجمه کردند و به همین دلیل مخاطب انگلیسی‌­زبان با ابهامات کمتری دربارۀ متن مذکور روبرو بوده است، ولی ترجمه‌­های فارسی موجود اکثرا از زبان­‌های واسطه ترجمه شده‌­اند و طبیعتا دچار ابهاماتی هستند. علاوه بر این مطالعۀ متون مذکور که ده‌­ها سال پیش منتشر شده‌­اند و لحنی متفاوت از زبان فارسی امروز دارند، برای نسل‌­های جدیدتر کمی دشوار می‌­نمود. درواقع هدف من از برگردان کتاب ­شاعری، ارایۀ برگردانی به­روز، نو و قابل­ درک­ برای نسل‌­های جوان و جستجوگر بود. البته این نخستین ترجمۀ من از متفکر و فیلسوف بزرگ یونانی بود، بنابراین منکر اشکالات احتمالی آن نیستم، در چاپ­‌های آتی به­ طور قطع این اشکالات را برطرف خواهم کرد و امید که این تجربۀ دشوار مرا در برگردان سایر آثار ارسطو یاری کند. موضوع دیگر این است که از نگارش تفسیر و توضیح مطوّل و درازدامن به شیوۀ قدما دربارۀ آرای ارسطو آگاهانه خودداری کرده­‌ام، چون از نظر من، ارایۀ خوانش­‌ها و تأویل­‌های نو از کتاب شاعری را باید به اندیشمندان و پژوهشگران حیطۀ فلسفه و هنر سپرد. همین که توانسته باشم ترجمه‌­ای دقیق و درست از این کتاب ارایه کنم، به وظیفه‌­ام به عنوان مترجم عمل کرده‌­ام.

اگر ترجمه کتاب دیگری را از یونانی در دست دارید، خوشحال می‌شویم درباره آن هم اطلاعاتی داشته باشیم.

- ترجمۀ کتاب سخنوری (Ῥητορική) ارسطو رو به اتمام است.  از حدود دو سال پیش ترجمۀ این کتاب سترگ را آغاز کرده‌­ام و امیدوارم بتوانم به­ زودی آن را به چاپ و نشر بسپارم. این کتاب را پیش‌تر با عنوان خطابه یا فن خطابه به فارسی ترجمه کرده‌­اند و از سه کتاب تشکیل شده است. کتاب نخست، پانزده بخش، کتاب دوم ۲۶ بخش و کتاب سوم ۱۹ بخش دارد. طی کتاب نخست ارسطو درواقع در پی ارایۀ تعریفی اجمالی از پدیدار سخنوری است و انواع آن را نیز برمی­‌شمرد و به تفصیل کالبد می­‌شکافد. ارسطو بخش نخست این کتاب را با عنوان «سخنوری و جدل: هدف و کاربرد سخنوری» این­گونه می‌­آغازد: 

کتاب «سخنوری» ارسطو

سخنوری و جدل، معادل یکدیگرند، چون هر دو با موضوعاتی سر و کار دارند که برای همۀ انسان­‌ها تاحدودی آشنا هستند و به علوم خاصی محدود نمی­‌شوند. بنابراین جملگی انسان­‌ها با این دو ارتباط تنگاتنگ دارند، چون همۀ آنها این قابلیت را دارند که دست به استدلال بزنند، بر استدلال خویش پا بفشارند، از خود دفاع و دیگران را محکوم کنند. بسیاری از انسان­‌ها به یاری بخت و اقبال به این کار دست می‌­زنند، درحالی­که بعضی از روی عادت برآمده از تمرین به این امر مبادرت می­‌ورزند. هر دوی این روش­‌ها ممکن هستند و پرواضح است که می­‌توان به­ شکل نظام‌­مند به این امور پرداخت، چون می­‌توان دلیل موفقیت سخنورانی را که ممارست کرده‌­اند از سخنورانی که به­ شکل خودجوش به این امر نایل آمده‌­اند بازشناخت. بررسی این موضوع پرده از این واقعیت برمی­‌دارد که سخنوری هنر است.

ارسطو سخنوری را این­گونه تعریف می­‌کند:

«سخنوری» را می‌­توان عقلانیت لازم برای کشف ابزارهای فهم هر موضوعی تعریف کرد. این مکاشفه، وظیفۀ هیچ هنر یا مهارت دیگری نیست. هنرها و مهارت‌­های دیگر فقط می­‌توانند موضوعات مربوط به خودشان را بررسی و تفهیم کنند. مثلا پزشکی از سلامتی و بیماری، هندسه از خواص اندازه‌­ها و ریاضیات از اعداد می­‌گوید. سایر هنرها و علوم هم به موضوعات خاص خودشان محدود می‌­شوند. ولی سخنوری یعنی توان کشف شیوه‌­های ترغیب در هر موضوعی که با آن سروکار داریم. از همین رو می­‌گوییم که سخنوری به موضوعات محدود، خاص و معین نمی‌­پردازد.

در کتاب دوم، ارسطو سه ابزار ترغیب‌­کنندۀ سخنوری را که سخنور باید به آنها متکی باشد برمی‌­شمرد. این سه ابزار کارامد عبارتند از: ترغیب به ­واسطۀ شخصیت و اعتبار شخصیتی  که ارسطو آن را ήθος می‌­نامد، ترغیب به یاری عواطف و روانشناسی مخاطب که ارسطو آن را πάθος می­‌نامد و ترغیب شنونده به کمک الگوهای استدلالی و جدلی یا همان λόγος. کتاب سوم به موضوعاتی مانند واژه­‌گزینی، استعاره، جمله‌­بندی و ساختار می‌­پردازد و گاهی­ اوقات خواننده را برای درک عمیق‌­تر از موضوعات مذکور به کتاب شاعری ارجاع می­‌دهد. کتاب سخنوری را بر پایۀ دو ترجمۀ ارزشمند به قلم ذیمیتریس لیپورلیس و ایلیا ایلیو از یونانی باستان به یونانی مدرن ترجمه کرده‌­ام.

 با توجه به اینکه ساکن یونان هستید ، خوب است از تاثیر تئاتر یونان بر تئاتر جهان هم صحبت کنیم.

- هزاران کتاب و مقالۀ معتبر در این زمینه نوشته شده و به دلیل گستردگی این حیطه از پژوهش تئاتری، نمی­‌توان ابعاد مختلف تأثیرگذاری تئاتر یونان بر تئاتر جهان را در فرصتی کوتاه برملا کرد. این تأثیرگذاری در سطح فرم، از متن دراماتیک (تراژدی، کمدی، ساتیر و ساختار دراماتیک آنها) تا اجرای صحنه‌­ای، صحنه­‌پردازی، کارگردانی و بازیگری (صورتک، لباس و بزک)، وجوه تئوریک تئاتر، معماری و مدیریت تئاتر، مخاطب­‌شناسی تئاتر (که با نام تئوری پذیرش مخاطب یا audience reception theory شناخته شده)، ابعاد آیینی تئاتر (ذیونیسیا)، ترانه­‌سرایی در تئاتر و... قابل ­رؤیت و تحلیل است، همان­ گونه که بسیاری از پژوهشگران و تحلیل­گران عرصۀ ادبیات دراماتیک و اجرای تئاتری به آن پرداخته‌­اند و آثار عمیقی را عرضه کرده‌­اند. تأثیرگذاری تئاتر یونان را می­‌توان در سطح محتوا هم ردیابی کرد، به عنوان مثال رویارویی انسان و خدایان یا ارادۀ آزاد و تقدیر، اول بار در تراژدی (به عنوان مثال در آژاکس و پرومیثِئوس در بند و ایذیپوس شاه) و کمدی (به عنوان مثال در پرندگان و صلح) یونانی اتفاق افتاد و به تئاتر جهان سرایت کرد و تا امروز هم ادامه دارد.

یونان؛ آغازگر تئاتر فمینیستی

از نظر من تئاتر فمینیستی از یونان باستان آغاز شده است. ملکۀ آشوبگر در نمایشنامۀ میذیا نمونۀ مشهوری است از کارکتری فمینیستی که تمام هنجار­های اجتماعی و سیاسی را زیر پا می­‌گذارد تا ارادۀ خویش را بر محیط مردسالار تحمیل کند. یا آنتیگونی که قواعد دولت­شهر (φύση) را بر هم می‌­زند و قانون خودساخته­‌اش (νόμος) را برای حفظ حرمت خانواده به جامعه و حاکمیت تحمیل می‌­کند. همچنین می­‌توان به لیسیستراتا اشاره کرد که زنان آتن را به خودداری تنانه و جنسی از مردان­‌شان دعوت می­‌کند تا صلح گریزپا را در یونانِ جنگ­‌زده در آن دوران برقرار کند. از این دست زنان آشوبگر که طرحی نو درمی‌­اندازند و محیط اجتماعی پیرامون‌­شان را به تغییر وامی­‌دارند در درام یونان باستان کم نیستند.

میذیا، ملکه آشوبگر

این فمینیزم برهنه و آشوبگرانه به تئاتر روم باستان و سپس به تئاتر دوران الیزابتی و رنسانس و دست آخر تئاتر مدرن و حتا پست­‌مدرن صادر شد و در نزد مخاطب جایگاهی عمیق پیدا کرد. اقتباس دراماتیک و صحنه‌­ای هم شکل دیگری از تأثیرگذاری تئاتر یونان بر تئاتر جهان را آشکار می­‌سازد. این شکل از پذیرش درام یونان توسط فرهنگ­‌های مختلف هم تاریخی طولانی و پرپیچ و خم دارد که پژوهش‌­های متعددی دربارۀ آن صورت گرفته و هر سال صورت می‌­گیرد.

از تئاتر شرق غافل نشویم

البته اگر اقتباس‌­های سینمایی و موزیکال را هم در نظر بیاوریم، یا اگر به تأثیرپذیری هنرهای دیداری از تئاتر و درام یونان باستان نظری بی افکنیم، درخواهیم یافت که چه تأثیر شگرفی بر تئاتر قاره‌­های مختلف گذارده است. نکتۀ دیگری که قصد دارم به آن اشاره کنم، این است که آگاهی نسبت به عمق حضور تئاتر یونان باستان در گوشه‌­های جهان دیروز و امروز نباید ما را از واقعیت تئاتر شرق و اثرگذاری عمیق آن بر تئاتر جهان، بالاخص تئاتر قرن بیستم و دهه­‌های اخیر غافل کند. یادمان باشد که درام سانسکریت بیش از سه هزار سال سابقه دارد و نسخ خطی آن به دست ما رسیده است. درام و تئاتر شرق دور هم بر تئاتر امروز غرب سایه افکنده و بزرگان این وادی را مبهوت خویش ساخته است. بنابراین بر این باور هستم که هر دوره از درام و تئاتر، در هر قاره و کشور باید به شکل موردی و مستقل مورد تحلیل و بررسی قرار بگیرد تا اهمیت واقعی هر گونۀ تئاتری و اشکال متنوع درام‌­نویسی آشکار گردد. یکی از نکاتی که در کتاب اخیرم با عنوان فلسفۀ تئاتر عنوان کرده­‌ام این است که امروز (همان­ گونه که مطالعات پرفرمنس و تئاتر به ما نشان می‌­دهد) صدرنشینی تئاتر یک قاره یا کشور و گوشه‌­نشینی تئاتر سایر ملل واجد ماهیتی غیرعلمی و غیراخلاقی است و هنر تئاتر در مقیاس جهانی، نتیجۀ تولد و بالندگی فرم­‌های مختلف آیینی، تئاتری و متن‌­محور در سرتاسر جهان محسوب می­‌شود و نه ملت یا قاره‌­ای خاص یا دوره­‌ای محدود از تاریخ.

این کنجکاوی هم طبیعتا وجود دارد که تئاتر معاصر یونان الان چه جایگاهی دارد؟ آیا وضعیت آن مانند بسیاری از تمدن‌های بزرگ است که طی قرون متمادی جایگاه اولیه خود را از دست داده‌اند  و گویی با گذر زمان پیش نرفته‌اند؟

بگذارید در این مجال کوتاه، نظری موجز به تاریخ پرتلاطم یونان بیندازیم تا شاید اندک نوری بتابانیم بر دلایل زمین ­گیر شدن تاریخی و فرهنگی این تمدن بزرگ. اگرچه یونانیان باستان هرگز نتوانستند مفهوم حقوق بشر را کاملا فرمول­‌بندی کنند، توانستند ارزش‌­های اولیۀ آزادی، برابری سیاسی و کرامت شهروندی را طی سال­‌های ۵۵۰ تا ۴۶۵  پیش از میلاد پایه بریزند و از استبداد به مفهوم ادارۀ دولت­شهر توسط یک تن به سوی مردم‌­سالاری حرکت کنند. بخش عمدۀ تولید اندیشه در شکل‌­های مختلف از فلسفه تا ادبیات و درام و معماری و...، و رونق اقتصادی، کشاورزی و تجاری، طی ۷۴ سال به وقوع پیوست، یعنی از سال­ ۴۸۷ تا ۴۰۴ پیش از میلاد. این سال­‌ها را اصطلاحا «عصر طلایی یونان» می­‌نامیم. پس از جنگ­‌های پلوپونیسی، تمدن هلنی که به اوج پیشرفت و رونق خود رسیده بود، با فقدان راهبریِ مؤثر، جنگ‌­های ویرانگر و آشوبی خانمان­‌برانداز روبرو شد. این هرج و مرج تدریجی را می­‌توان در سخنان اکسنُفُن و دیگران ردیابی کرد.

مقدمات فروپاشی و اضمحلال تاریخی این تمدن پربار و پویا طی ۱۳۷ سال، یعنی از ۴۰۳ تا ۳۴۰ میلادی فراهم آمد و تمدن یونان عملا به سه بخش تقسیم شد و هر یک از این بخش‌­ها به لحاظ سیاسی و اقتصادی مسیری جداگانه را در پیش گرفتند. این تجزیه‌­طلبی به تضعیف همه­ جانبۀ یونان (در مقایسه با عصر طلایی) انجامید. در غرب یونان، دولت­شهر فروپاشید و جنگ‌­طلبان بر اریکه‌­ها تکیه زدند. در مرکز، سیاست‌­های موجود با شکست روبرو شدند و در شرق، ایرانیان بر دولت­شهرهای یونانی استیلا یافتند. طی نیم قرن پس از جنگ­‌های پلوپونیسی، جنگ و درگیری­‌های داخلی مانند خوره به جان پیکرۀ تمدنی این­‌چنین درخشان و پیشرو افتاد و موجودیت آن را به مرگی تدریجی و تراژیک کشاند. از همین رو می­‌توان سال­‌های ۳۵۹ تا ۳۳۴ پیش از میلاد را پایان دوران کلاسیک یونان و تکمیل فرایند فروپاشی سیاسی آن نامید. با مرگ اسکندر مقدونی در سال ۳۲۳ پیش از میلاد فصل تازه‌­ای در تاریخ یونان آغاز شد که به «یونان هلنی» مشهور است، این دوران با مستولی شدن امپراتوری روم بر یونان و اشغال گروهی از جزایر آن به پایان رسید، اگرچه حاکمیت قوانین و قواعد روم نتوانست مفهوم هلنی یونان را

به­ تمامی از میان بردارد و فرهنگ هلنی تا ظهور مسیحیت به قوت خویش باقی ماند.

درگیری یونانیان و سربازان عثمانی در سال ۱۸۲۷ در آکروپولیس

در دوران بیزانس، یعنی از سال ۳۲۴ تا ۱۲۰۴ پس از میلاد و نیز در دوران مرکزیت قسطنطنیه، یونانی‌­ها کمابیش امکان یکپارچه شدن و تقویت حس ملی­‌گرایی را پیدا کردند، البته این حس مشترک، علی­رغم رشد موقت اقتصادی یونان در دوره­‌های کوتاه زمانی و شکوفایی هنری یونان در عصر بیزانس، تا دوران معاصر به استقلال سیاسی نینجامد. امپراتوری عثمانی از اواسط قرن پانزدهم میلادی، سرنوشت یونان را مستقیما و به واسطۀ حملۀ نظامی فاجعه ­باری به دست گرفت. رمان آزادی یا مرگ به قلم نیکوس کازانتزاکیس (ترجمۀ محمد قاضی) جزئیات 

قابل ­توجهی را دربارۀ این هجوم بی­‌رحمانه و خصمانه با ما در میان می‌­گذارد. یونانیان این دورۀ تاریخی را عصرِ سلطنت ترک‌­ها یا Τουρκοκρατία می‌­نامند. یونان پس از ۱۱۰۰ سال حاکمیت امپراتوری روم، اینک تن به حاکمیت امپراتوری عثمانی داده بود، حاکمیتی که بیش از چهار قرن به طول انجامید و ابعاد مختلف فرهنگ و تمدن هلنی را تهدید یا تخریب کرد.

تاریخ مدرن یونان آغاز می‌شود

تا این­که در سال ۱۸۲۱ میلادی نبرد استقلال­‌جویانۀ یونانی­‌ها (یا به قول یونانی‌­ها «انقلاب یونان» و به قول ترک‌­ها «عصیان یونان») آغازید و در کمتر از یک دهه و پس از قرن­‌ها اسارت این سرزمین در دستان خونین بیگانگان به استقلال کامل یونان ختم شد، در حالی که اقتصاد و کشاورزی این کشور به ­شدت تضعیف شده بود و فرهنگ نیمه­ جان هلنی نیاز به تجدید قوا داشت. تاریخ مدرن یونان تقریبا از همین دوران آغاز می‌­شود، اگرچه باز هم این سرزمین از گزند جنگ‌­ها و فجایع انسانی قرن نوزدهم و بیستم (جنگ­های بالکان از ۱۹۱۲ تا ۱۹۱۳، جنگ جهانی اول و نبرد یونان با ترک­‌ها از ۱۹۱۹ تا ۱۹۲۲، جنگ­ جهانی دوم، جنگ داخلی یونان از ۱۹۴۴ تا ۱۹۴۹ و دیکتاتوری نظامی از ۱۹۶۷ تا ۱۹۷۴) در امان نماند و هر زمان به مرز شکوفایی دوبارۀ فرهنگی و رونق اقتصادی نزدیک شد، فاجعه‌­ای گریبانش گرفت و به خاک سیاهش نشاند.

دولت به حمایت از تئاتر پرداخت

درواقع می‌­توان گفت که سرزمین یونان تنها طی چهار یا پنج دهۀ اخیر فرصت این را پیدا کرده تا به توسعه‌­ای مداوم‌­تر از گذشته دست بزند و در این فرصت نسبتا کوتاه انصافا گام‌­های نسبتا بزرگی برداشته است، اگرچه هنوز نتوانسته بر زخم­‌های تاریخی و فرهنگی خویش مرهمی کارامد بگذارد. یکی از این گام‌­های قابل ­توجه، توسعۀ تئاتر و ادبیات دراماتیک است. البته جریان بازیافت و توسعۀ سیستماتیک تئاتر و درام در یونان معاصر به اواخر قرون هفدهم، هجدهم، نوزدهم و اوایل قرن بیستم برمی‌­گردد، هنگامی که تئاتر ملی در آتن، تئاتر ملی شمال یونان و تئاترهای مدرن دیگری مانند تئاتر هنر، صحنۀ نو، تئاترهای شهرداری­‌های سرتاسر یونان و... تأسیس شدند و آثار مهمی از درام یونان باستان و جهان را به اجرا درآوردند. علی­رغم افت و خیرهای حاصل از بحران‌­های سیاسی و اجتماعی، طی قرن گذشته، دولت­‌ها سرمایه‌­های قابل­ توجهی را به توسعۀ درام و نمایشنامۀ یونانی اختصاص داده­‌اند. ظهور نمایشنامه‌­نویسانی مانند خِنوپولوس، کازانتزاکیس، مِلاس، بورگیس، تِرزاکیس، کامبانلیس، ماتِسیس، آناگنُستاکی، زیوگاس، کارگردانان تئاتر مانند خریستومانوس، اکونومو، پولیتیس، رُندیریس و بازیگران تئاتر مانند کوتوپولی، کیوِلی، وِآکیس، آرگیروپولوس، پاخینو، مینوتیس، فوکاس، کلونیس، چاروخیس، کُنتُغلو، واسیلیو و فُتُپولُس و... حاصل همین حمایت­‌های دولتی و کمابیش مستمر طی قرن بیستم تا امروز بوده‌­اند.

توسعه تئاتر در گرو آزادی‌های اجتماعی و شکوفایی اقتصادی است

درواقع پروژۀ توسعۀ تئاتر در قرن اخیر از مدارس و سیستم آموزشی آغاز شد. تئاتر کودک و تئاتر سنتی از حمایت قدرتمند دولت‌­ها برخوردار و نمایشنامه­‌نویسان دعوت به اقتباس و نگارش آثار دراماتیک بر اساس سنت­‌های فولکلور و اساطیر باستانی یونان شدند. برای اینک سخن کوتاه کنم، خوانندگان را به مطالعۀ سلسله مقالاتی که در مجلۀ صحنه دربارۀ تئاتر معاصر یونان ارایه کردم دعوت می­‌کنم. در مجموع می‌­توان گفت که اگرچه تئاتر امروز یونان، از منظر وسعت و گستردگی فعالیت‌­ها، خیلی با صنعت بزرگ تئاتر در کشورهایی مانند آلمان، انگلستان، فرانسه، ایتالیا و... قابل­ مقایسه نیست، از نظر کیفی کم از آنها ندارد. آزادی‌­های سیاسی و اجتماعی، شکوفایی اقتصادی، مدیریت خصوصی غیرایدئولوژیک و حمایت دولتی فارغ از صف‌­بندی‌­های سیاسی، شروط اساسی بالندگی تئاتر در تمام ممالک گذشته و امروز بوده‌­اند. یونان معاصر به منظور برآوردن این شروط گام­‌های مؤثری برداشته، ولی برای رسیدن به فضای مطلوب­‌تر و گسترش بیشتر هنر درام‌­نویسی و تئاتر نیاز به چند دهه فعالیت مستمر و هدف‌­دار دارد.

انتهای پیام

  • در زمینه انتشار نظرات مخاطبان رعایت چند مورد ضروری است:
  • -لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • -«ایسنا» مجاز به ویرایش ادبی نظرات مخاطبان است.
  • - ایسنا از انتشار نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های دین مبین اسلام باشد معذور است.
  • - نظرات پس از تأیید مدیر بخش مربوطه منتشر می‌شود.

نظرات

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.